Қазақстандағы жоғары білімнің экономикалық тиімділігі: Минцер моделі негізінде білім деңгейі бойынша еңбекақы дифференциациясын бағалау

Аңдатпа

Мақсаты – ресми статистиканың жиынтықталған деректеріне бейімделген Минцер теңдеуін қолдана отырып, 2018-2025 жылдар кезеңінде білім деңгейі бойынша еңбекақы дифференциациясын талдау негізінде Қазақстан Республикасында жоғары білімнің экономикалық тиімділігін сандық бағалау. Әдістері – Минцер теңдеуінің панельдік деректерге жиынтықталған бейімдемесі, еңбекақы дифференциациясы коэффициенттерін, білімдік үстемеақы мен гендерлік алшақтық коэффициентін есептеу, сипаттамалық статистика. Нәтижелері – эмпирикалық база ретінде ҚР ҰСБ-ның 2018-2025 жылдар кезеңіндегі (жыл сайынғы, сәуір айы, 8 бақылау нүктесі) 2-Т нысаны бойынша «Еңбекақының құрылымы мен бөлінісі туралы есеп» деректері пайдаланылды. Жыл бойынша тіркелген әсерлері бар панельдік регрессия (N=24) білімдік үстемеақы коэффициентін ρ = 0,161 (стандартты қате 0,009; p < 0,001; 95%-дық сенімділік интервалы 0,142-0,181) деп бағалады, бұл әрбір қосымша оқу жылы үшін табыстың 17,5%-ға өсуіне сәйкес келеді. «Білім × жыл» өзара әрекеттесу моделі осы тиімділіктің кезең бойында статистикалық маңызды түрде қысқарғанын көрсетті (өзара әрекеттесу коэффициенті -0,012; p = 0,001). Жоғары білімнің орта білімге қатысты үстемеақысы 2018 жылғы 110,4%-дан 2024 жылы 67,0%-ға дейін қысқарып, 2025 жылы 71,8%-ға дейін өсті. Гендерлік талдау барлық білім деңгейлерінде еркектер мен әйелдердің еңбекақысындағы алшақтықтың сақталып отырғанын көрсетті: 2025 жылы гендерлік алшақтық коэффициенті жоғары білім бойынша 1,345-тен жоғары оқу орнынан кейінгі білім бойынша 1,503-ке дейін жетті. Қорытынды – авторлар Қазақстандағы білімнің экономикалық тиімділігінің статистикалық тұрғыдан расталған маңыздылығын және 2018-2024 жылдардағы оның қысқаруы мен 2025 жылғы бағыттың өзгеруін атап өтеді, бұл үстемеақының табыс саясатына сезімталдығын көрсетеді; адами капитал теориясының өтпелі экономикаға қатысты қолданылатынын растайды және анықталған үрдісті одан әрі мониторингтеу қажеттілігін көрсетеді.